Bina Acil Durum Aydınlatma.

[Chiron]

Acil Durum Aydınlatma ve Yönlendirme Sistemleri Tasarım Prensipleri

</I>


Acil durum aydınlatması, binalarda normal aydınlatma sistemi devre dışı kaldığında, derhal devreye girerek asgari düzeyde aydınlatma sağlayan ikincil bir aydınlatma türüdür
Ülkemizde, Acil Aydınlatma konusunda ilk ciddi çalışma 1999 depremi ile başlamış ve bunun sonucunda hazırlanmasına karar verilen ve 2002 yılında yürürlüğe giren 2002/4390 Sayılı Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında yer almıştır.
Bu arada AB'ye uyum çerçevesinde konu ile ilgili standart ve yönetmelikler birkaç yıl içinde benzer şekilde yürürlüğe girmiştir. Ancak konunun ülkemiz için gerçekten yeni olmasından kaynaklı uygulamalar, genellikle eksik veya hatalı şekilde yapılmaktadır. Bu yazı tasarım ve uygulama yapanlara bilgi vermek maksadıyla hazırlanmıştır.
Acil durum aydınlatması, binalarda normal aydınlatma sistemi devre dışı kaldığında, derhal devreye girerek asgari düzeyde aydınlatma sağlayan ikincil bir aydınlatma türüdür.
Bir binada aydınlatma sistemi yangın, deprem, terör, sabotaj vb. nedenlerle devre dışı kalabilir. Bu tür acil durumlarda, binada bulunan kimselerin hızlı ve emniyetli bir şekilde tahliye edilmesini sağlayarak can ve mal kayıplarını önlemek açısından, acil aydınlatma sisteminin bulunması gerekir.

Acil aydınlatma sistemi, insanların binadan sendelemeden, tökezlemeden, engellere takılmadan, yerlere düşmeden, yaralanmadan, ezilmeden, izdihama girmeden ve paniğe kapılmadan hızlı ve emniyetli bir şekilde tahliye edilmesini sağlar, riskli alanlarda oluşabilecek kazaları önler, yangın alarm ve söndürme cihazları ile ilkyardım donanımına kolay erişilmesini sağlar.

Acil durumda aydınlatma sağlayan cihazların yanı sıra insanları çıkışlara doğru yönlendirecek yönlendirme sağlayan cihazlar da bulunmalıdır.
Acil Aydınlatma Sisteminde Yerleştirme Esasları
Çıkış Kapısının Üzerinde

• Ana çıkış kapısının üzerinde yönlendirme işareti olmalıdır.

• Çıkış yolu üzerinde bulunan diğer kapıların üzerinde de yönlendirme işareti olmalıdır.

• Cihazların montaj yükseklikleri en fazla 2.5 metre olmalıdır.
Son Çıkış Kapısının Dışında

• Tahliyenin yavaşlamaması ve binadan çıkanların dışarıda karanlıkta kalmaması açısından son çıkış kapısının dışında bir aydınlatma cihazı bulunmalıdır.


Koridorlarda Aydınlatma, Sonunda Yönlendirme

• Koridorların tahliye açısından aydınlatılmış olması gerekir.

• Koridorun sonunda bulunan kapı üzerinde bir yönlendirme işareti bulunmalıdır.

• Kapı çıkışında başka bir yönlendirme işareti görülmelidir.
Dönüş Noktalarında

• Tahliye sırasında yön değişimi gerekiyorsa burada tahliye hızını aksatmamak için aydınlatma cihazı ve yönlendirme işareti olmalıdır.
Koridorların Kesişme Noktalarında

• Koridorların kesişme noktasında farklı yönlerden gelen kimselerin çarpışmadan doğru yöne devam etmeleri açısından aydınlatma cihazı olmalı bu noktaya ulaşınca bir yönlendirme işareti görülmelidir.

Her Işıksız Yönlendirme İşaretinin Yanında

• Dışarıdan aydınlatılan ışıksız yönlendirme işaretleri bir acil aydınlatma cihazı ile aydınlatılmalıdır.

• Aydınlatma cihazının işarete yatay düzlemde uzaklığı en fazla 2 metre olmalıdır.
Döşeme Seviyesinin Değiştiği Yerlerde

• İnsanların tahliye sırasında takılıp yuvarlanmaması için döşeme seviyesinin değiştiği yerlerde bir aydınlatma cihazı bulunmalıdır. Buraya takılıp yuvarlanan bir kişi arkadan gelenlere engel olabileceği gibi kendisinin de ezilme ve yaralanma riski vardır.

• Acil aydınlatma cihazı, basamağın gölgesi oluşmayacak şekilde, düşük seviyeli kısmın tarafına yerleştirilmelidir.
Merdivenlerde

• Bir önceki maddedeki gibi merdivenlerde de bir acil aydınlatma cihazı bulunmalıdır.

• Acil aydınlatma cihazı, merdivenlerin gölgesi oluşmayacak şekilde, merdivenin alt kısmına yakın bir yere yerleştirilmelidir.

• Yangın merdivenleri de bu kapsamda değerlendirilmeli ve aydınlatılmalıdır.
Yürüyen Merdivenlerde

• Elektrik kesintisinde yürüyen merdivenler normal merdivene dönüşür.

• Bir önceki maddedeki gibi buralarda da bir acil aydınlatma cihazı bulunmalıdır.

• Acil aydınlatma cihazı, merdivenlerin gölgesi oluşmayacak şekilde, merdivenin alt kısmına yakın bir yere yerleştirilmelidir.
Yangın Söndürme Cihazı ve Yangın Alarm Butonu ve Yangın Dolabının Bulunduğu Yerlerde

• Ani bir sebeple binanın derhal tahliye edilmesi gerekebilir, alarm sistemini devreye sokarak tahliyeyi başlatmak veya yangına acil müdahale etmek açısından yangın alarm butonlarının, söndürme tüplerinin ve yangın dolabının görünür durumda olması gerekmektedir.

• Acil aydınlatma cihazının ilgili yangın alarm cihazına yatay düzlemde uzaklığı en fazla 2 metre olmalıdır.


İlkyardım Malzemelerinin Bulunduğu Yerlerde ve İlkyardım Odalarında

• Acil durumlarda yaralanan kimselere ilkyardım yapılarak derhal müdahale edilmesi açısından ilkyardım teçhizatının görünür durumda olması gerekmektedir.

• Bu açıdan bu tür noktalarda bir acil aydınlatma cihazı bulunmalı, ilkyardım teçhizatına yatay düzlemde uzaklığı en fazla 2 metre olmalıdır.
Asansörlerde

• EN81-1 standardına göre asansörlerin içinde de acil aydınlatma cihazı bulunmalıdır.
Engelli Tuvaletleri İle 8m2'den Büyük Tuvaletlerde

• Bu tür yerlerde karanlıkta kapının bulunması çok zordur karanlıkta panik, düşme ve yaralanmalar olabilir.

• İnsanların bu tür yerlerden yaralanmadan çıkabilmesi için içeride acil aydınlatma cihazı bulunmalıdır.
Tehlike Riski Yüksek Hareketli Makine veya Kimyasal Banyoların Bulunduğu Alanlarda

• Tehlike riski yüksek mahallerde kazaların oluşmaması acil aydınlatma cihazı bulunmalıdır.
Jeneratör ve Elektrik Kumanda Odalarında

• Elektrik üretim mahallerinde gerektiğinde elektrik sistemine kontrol ve kumanda edilmesi açısından acil aydınlatma cihazı bulunmalıdır.

Yönlendirme İşaretleri
Acil bir durum halinde, bina içerisindeki her bir noktadan, planlanan çıkış yolunun ve tahliye için kullanılacak olan çıkış kapılarının işaretlenerek belirlenmesi açısından yönlendirme yapılması gerekir.

Yönlendirme işaretleri, 92/58/EEC Sayılı Avrupa Birliği Konsey Direktifi esas alınarak hazırlanan Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği’ne uygun, yeşil zemin üzerine beyaz renkli işaretler olmalıdır.
Kaçış yollarında yönlendirme işaretleri dışında, kaçış yönü ile ilgili tereddüt ve karışıklık yaratabilecek, hiçbir ışıklı işaret veya nesne bulunmamalı, işaretler hem normal aydınlatma, hem de acil aydınlatma durumlarında kaçış yolu üzerinde tüm erişim noktalarından görülebilir olmalıdır.

Acil aydınlatmada kullanılan yönlendirme işaretleri içeriden veya dışarıdan aydınlatılan tipte seçilebilir.
Azami Görüş Uzaklığı, içeriden aydınlatılan işaretler için işaret yüksekliğinin 200 katı iken, dışarıdan aydınlatılan işaretler için 100 katıdır.
Acil Aydınlatma Sisteminde cihazların yerleşimleri yapılırken işaret yüksekliği ve kaçış mesafeleri bu açıdan önem kazanmaktadır.

Azami Görüş Uzaklıkları
İçeriden Aydınlatılan İşaretler (İşaret Yüksekliğinin 200 katıdır)
Dışarıdan Aydınlatılan İşaretlerde (İşaret Yüksekliğinin 100 katıdır)

Kaçış Yollarında Acil Aydınlatma
Acil bir durum oluştuğunda tahliye için belirlenmiş olan yola kaçış yolu denir. Gerçek bir kaçış yolu, bir yapının herhangi bir noktasından yer seviyesindeki caddeye kadar olan devamlı ve engellenmemiş kaçış yolunun tamamıdır. Kaçış yolları kapsamına bir bütün olarak; oda ve diğer bağımsız mekanlardan çıkışlar, her kattaki koridor ve benzeri geçitler, kat çıkışları, zemin kata ulaşan merdivenler, zemin katta merdiven başından aynı kattaki binanın son çıkışına götüren yollar ve son çıkış, dahildir. Asansörler kaçış yolu olarak kabul edilemez. Yangın merdivenleri de kaçış yolunun bir bölümüdür.

• 2 metre genişliğine kadar olan kaçış yollarında, kaçış yolunun merkez hattı boyunca, döşeme seviyesi üzerinde, herhangi bir noktada acil aydınlatma seviyesi en az 1 lux olmalıdır. Kaçış yolu genişliğinin yarısından az olmaması gereken orta bant ise bu değerin en az %50'si ile aydınlatılmalıdır.

• 2 metreden geniş kaçış yolları yan yana 2 metrelik kaçış yolları veya açık alan olarak tasarlanmalıdır.

• Kaçış yolunun merkez hattı boyunca en az ve en fazla aydınlatılan noktalar arasındaki oran 40:1'den daha fazla olmamalıdır. Mesela en az aydınlatılan nokta 1 lux ise, en fazla aydınlatılan nokta 40 lux seviyesini aşmamalıdır.

• Acil aydınlatma seviyesi açısından olması gereken değerin %50'si 5 saniye içinde, tamamı ise 60 saniye içinde sağlanmalıdır. Tahliye amaçlı acil aydınlatma süresi en az 1 saat olmalıdır.

Açık Alanlarda Acil Aydınlatma
Kaçış yollarına ulaşılmasını sağlayan alanlar, 60m_'den daha büyük alanlar ve toplanma bölgeleri açık alan sınıfına girer. Açık alan aydınlatması bazı ülkelerde "anti-panic lighting" olarak da bilinir.

• Açık alanlarda, döşeme seviyesi üzerinde aydınlatma şiddeti en az 0.5 Lux olmalıdır.

• Alanın 0.5 metre çevre kenarları bu kapsama dahil değildir.

• Açık alanlarda en fazla ve en az aydınlatılan noktalar arasındaki oran 40:1'den daha fazla olmamalıdır.

• Acil aydınlatma seviyesi açısından olması gereken değerin %50'si 5 saniye içinde, tamamı ise 60 saniye içinde sağlanmalıdır. Tahliye amaçlı acil aydınlatma süresi en az 1 saat olmalıdır.

İlkyardım teçhizatı, yangın alarm, yangın söndürme, yangına dolabı ve yangın uyarı butonu gibi cihazlar kaçış yolu veya açık alan içinde değilse döşeme seviyesinde aydınlatma şiddeti en az 5 lux olmalıdır.

Yüksek Riskli – Tehlikeli Alanlarda Acil Aydınlatma
Elektrik kesildiğinde kapatılarak devreden çıkarılması gereken cihazlar, enerji dağıtım, üretim ve endüstriyel proses kontrol odaları veya kazan, kimyasal banyo, hareketli makine, elektrik kesildiğinde derhal durmayan bir konveyör vb. yerler yüksek riskli ve tehlikeli alan sınıfına girerler.
Tehlike riski yüksek alanlarda acil aydınlatma seviyesi çalışma alanında en az 15 lux olmak üzere, normal aydınlatma seviyesinin %10'undan az olmamalıdır.
Ayrıca hareketli makinelerin (örneğin pervane, torna vb.) duruyormuş gibi görünmesine yol açan stroboskobik etki oluşmamalıdır.
Mesela normal şartlarda 250 Lux ile aydınlatılan bir alanın acil durumda aydınlatma seviyesi 25 Lux olmalıdır. Bu değer döşeme seviyesinde değil çalışma alanında olması gereken değerdir.
Tehlike riski yüksek olan bölgelerde en az ve en fazla aydınlatılan noktalar arasındaki oran 10'dan daha büyük olmamalıdır.
Tehlike riski yüksek olan bölgelerde acil aydınlatma seviyesi açısından olması gereken değer 0.5 saniye içinde sağlanmalı ve risk devam ettiği sürece acil aydınlatma devam etmelidir.

Uyarı: Genellikle civa buharlı veya metal halide vb. deşarj lambalar ile aydınlatılan alanlarda elektrik kesilip tekrar geldiği zaman bu lambalar rejime geç girdikleri (tekrar devreye girerek normal çalışmaya başlaması birkaç dakika sürdüğü) için hemen aydınlatma sağlamazlar dolayısıyla ortam karanlıkta kalabilir.
Bu açıdan bu ortamlarda bulunan acil aydınlatma armatürleri elektrikler geldikten belli bir süre sonra gecikmeli olarak (10-15 dakika) devreden çıkmalıdır.

Çalışma Süresi Seçimi

Şebeke geriliminin normal sınırlarının altına düşmesi veya kesilmesi durumunda acil aydınlatma devreye girmeli ve beyan çalışma süresi boyunca beyan lümen çıkışı sağlanmalıdır.
Kaçış yollarında ve açık alanlarda, tahliye amaçlı acil aydınlatma süresi en az 1 saat olmalıdır.
Tehlike riski yüksek olan bölgelerde, risk devam ettiği sürece acil aydınlatma sağlanmalıdır.

Çalışma Modu Seçimi
Acil aydınlatma ve yönlendirme armatürleri genel olarak dört değişik tipte çalışırlar.
Kesintide Yanan (Non-maintained)
Yaygın olarak kullanılır, bu tip cihazlarda lamba şebeke gerilimi normal durumda iken sönük olup, şebeke arızası durumunda yanmaya başlar.
Binayı hep aynı kimseler kullanıyorsa yani kullanıcılar binaya yabancı değilse bu tip seçilebilir.
Sürekli Yanan (Maintained)
Yaygın olarak kullanılır, bu tip cihazlarda lamba şebeke gerilimi normal durumda iken yanar, şebeke arızası durumunda lamba yanmaya devam eder. Bazı versiyonlarında lamba harici bir anahtar takılarak istendiğinde söndürülebilir.
Bu özelliğinden dolayı bazı lamba gündüz söndürülür, gece güvenlik aydınlatması maksadı ile kullanılır.
Topluma açık çarşı, alışveriş merkezi, otel vb. binalarla sinema, tiyatro, eğlence merkezi vb. yoğun kullanımı olan mekanlarda bu tür çalışma modu seçilmelidir.

Kombine Kesintide Yanan (Sustained / Combined Non-Maintained)
Bu tip armatürlerde iki lamba vardır. Lambalardan birisi standart aydınlatma armatürü gibi davranır, harici bir anahtar takılarak istendiğinde söndürülebilir. Diğer lamba ise sadece şebeke arızası durumunda devreye girer.
Kombine Sürekli Yanan (Combined Maintained)
Bu tip armatürlerde iki lamba vardır.
Lambalardan birisi standart aydınlatma armatürü gibi davranır, harici bir anahtar takılarak istendiğinde söndürülebilir. Her iki lamba şebeke arızası durumunda devreye girer.

Bakım Gereksinimleri

Acil aydınlatma ve yönlendirme amacıyla kullanılan cihazların periyodik olarak test ve bakım işlemlerine tabi tutulmaları gerekir.
Planlı olarak yapılan test ve bakım raporlarının sonucu bir kayıt defterinde tutulmalıdır.
Kayıt defteri sistemin devreye alınması, periyodik olarak yapılan test ve bakım işlemleri, arıza durumunda yapılan müdahaleler, tarihler ve ilgili personel gibi bilgileri içermelidir.
Tüm test işlemleri bu konuda yetkili ve bilgili bir kişi/kurum tarafından yapılmalı ve sonuçları kaydedilmelidir.
Eğer otomatik bir test düzeni varsa alınan veriler ayda bir kaydedilmelidir. Test işlemi gündüzleri ve binanın tenha olduğu zamanlarda, mesela hafta sonları yapılmalıdır.

Günlük Kontrol

Bu test sadece merkezi batarya üniteli sistemler için yapılır, merkezi batarya ünitesinin üzerinde bulunan ışıklı göstergeler izlenerek normal durumda olup olmadığı kontrol edilir.
Aylık Test
Bu test her bir cihaz için yapılmalıdır. Bunun için cihazların besleme gerilimi merkezi test anahtarı veya aydınlatma sigortasından kesilerek veya cihazın üzerindeki test butonuna basılarak yapılmalıdır.
Aydınlatma ve yönlendirme cihazlarının açıkça görünür durumda olduğu ve düzgün olarak çalıştığı bir zaman aralığında, 5-10 dakika gibi kısa bir süre ile test edilmelidir. Bu süre sonunda cihazlara tekrar besleme gerilimi uygulanmalı ve şarj göstergeleri kontrol edilerek bu durumun teyidi alınmalıdır.
Yıllık Test
Bu test yöntem olarak aylık olarak yapılan test ile aynıdır. Farklı olarak cihazların anma çalışma süreleri kadar (1, 2, 3 saat gibi) süre ile devrede kalıp kalmadıkları da kontrol edilmelidir.
Bu süre sonunda cihazlara tekrar besleme gerilimi uygulanmalı ve şarj göstergeleri kontrol edilerek bu durumun teyidi alınmalıdır.

Bakım
Cihazların bazı parçaları belli periyotlarla değiştirilmelidir. Bakımlar yıllık test sırasında yapılmalıdır.
Sürekli yanan modellerde lamba yılda 8.750 saat çalışır. Floresan lambaların ömrü genellikle 7.500-10.000 saat arasındadır.
Bu, lambanın bir yıl sonra mutlaka bozulacağı anlamına gelmemekle birlikte, bir yıl sonra arıza yapma riski artmış olarak değerlendirilmeli ve yılda bir yenisi ile değiştirilmelidir.
Yine cihazlarda kullanılan bataryalar da sonsuz ömürlü değildir; 3-5 yıl sonra kapasitelerinde azalmalar başlar. Yıllık test sırasında süre testini geçemeyen cihazların aküleri yenileri ile değiştirilmelidir.
Bakım sırasında cihaz içi ve dışı tozlanmalar temizlenmeli, güvenlik açısından şebeke bağlantı klemensi ile lamba ve batarya soketlerinin sıcaklık ve ultraviyole ışınlardan etkilenme durumu gözlenmelidir.
Garanti
23.2.1995 tarihli ve 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunun 31. Maddesi ve bu Kanun’un 4822 Sayılı Kanun’la değişik, 13. Maddesi’ne dayanılarak düzenlenen 14.06.2003 tarih ve 25138 Sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Garanti Belgesi Uygulama Esaslarına Dair Yönetmelik çerçevesinde üretilen veya ithal edilen tüm acil aydınlatma cihazları, malzeme ve imalat hatalarına karşı en az 2 yıl garantilidir.
Bu yönetmelik hükümlerini Sanayi ve Ticaret Bakanlığı yürütmektedir.

Bina Elektronik Sistem Teknolojileri dergisi alıntısıdır.

[REMÖ]

Bilgilendirmeler çok güzel hocam.
Malesef ama ülkemizde hala pek uygulandığı söylenemez bunların.